Ona tili va adabiyotdan Milliy sertifikatda esse (45-topşiriq, 24 ball) alohida 60 daqiqada yoziladi, qolgan 1-44 topşiriqqa esa 120 daqiqa beriladi va ular 76 ball beradi. 1-35 - bitta javobli test (1,1, 1,7 yoki 2,5 ball), 36-44 - javobi söz yoki raqam bilan yoziladigan topşiriqlar. Testda imlo, leksika, morfologiya, sintaksis, punktuatsiya, ikki matn (ilmiy-ommabop va badiiy parça) va adabiyot nazariyasi tekşiriladi. Quyida har bir blok qanday tuzilgani va unda ball yöqotmaslik usullari.
1-44 topşiriqlar tuzilişi va ballari
Hisob: 1-35 jami 59,1 ball (10 ta 1,1 + 18 ta 1,7 + 7 ta 2,5), 36-44 jami 16,9 ball, esse 24 ball - hammasi 100 xom ball. Notöğri javob uçun ball ayirilmaydi.
| Topşiriqlar | Nima tekşiriladi | Ball |
|---|---|---|
| 1-17 | Imlo, fonetika, leksika, morfologiya, sintaksis, punktuatsiya, adabiyot | 1,1 / 1,7 / 2,5 |
| 18-22 | Ilmiy-ommabop (axborot) matn böyiça 5 topşiriq | har biri 1,7 |
| 23-27 | Badiiy parça böyiça 5 topşiriq | har biri 1,1 |
| 28-32 | Şe’rlarni soliştiriş, punktuatsiya qoidalari va boşqa murakkab topşiriqlar | har biri 2,5 |
| 33-35 | Til va adabiyot | har biri 1,7 |
| 36-39 | Yozma javob (bitta söz yoki raqam) | 1,7 / 2,5 / 1,7 / 1,7 |
| 40 | Yozma javob, a) va b) | 1,2 + 1,3 |
| 41-44 | Yozma javob, a) va b) | har biri 0,8 + 0,9 |
Imlo va fonetika
- Odatda töğri yoki notöğri yozilgan sözlar qatori tanlanadi. Variantlar bir-biridan bitta harf bilan farq qiladi, şuning uçun har bir sözni harfma-harf tekşiring.
- Köp uçraydigan qoidalar: qöşma sözlarning qöşib, ajratib va çiziqça bilan yozilişi, tutuq belgisi, qöşimça qöşilganda özakdagi tovuş özgarişi.
- Fonetikada tovuşlar tasnifi, böğin va urğu, tovuş özgarişlari söraladi.
- Usul: avval aniq notöğri sözni topib, şu söz bor variantlarni çiqarib taşlang.
Leksika va morfologiya
- Leksika: köp ma’noli sözlar, ma’nodoş (sinonim), zid ma’noli (antonim) va şakldoş (omonim) sözlar, iboralar, sözning matndagi ma’nosi.
- Morfologiya: söz turkumlari, söz yasaliş, fe’l şakllari (sifatdoş, ravişdoş, harakat nomi), nisbat va mayl, kelişik qöşimçalari.
- Sözning turkumini u gapda qanday vazifada kelganiga qarab aniqlang, alohida turgan şakliga qarab emas.
- Fe’lning vazifadoş şakllari: -gan, -yotgan, -(a)r qöşimçalari - sifatdoş; -ib, -a, -gaç - ravişdoş; -(i)ş, -moq - harakat nomi.
Sintaksis va punktuatsiya
- Gap bölaklari (ega, kesim, töldiruvçi, aniqlovçi, hol), uyuşiq bölaklar, kiriş söz va undalma.
- Söz birikmalari: tobe va teng boğlaniş. Savol beriş usuli: «qanday panellarini? - arzon» - demak «arzon» söz «panellarini» ga tobe.
- Qöşma gaplar: boğlangan, ergaş gapli va boğlovçisiz qöşma gaplar; qismlar mazmuniy munosabati.
- Punktuatsiya: vergul, tire, ikki nuqta. Misol: «Ha, ustozimiz aytganidek, bilim heç qaçon ortiqçalik qilmaydi, uni egallagan esa heç qaçon kam bölmaydi» - tasdiq söz, kiriş birikma va qöşma gap qismlari uçun jami 3 ta vergul.
Matn bilan işlaş (18-27)
Ikki matn beriladi: 18-22 ilmiy-ommabop matn, 23-27 badiiy parça, har biriga 5 ta topşiriq. Matn bir marta diqqat bilan öqilsa, beş savolga birdan javob topiladi.
- Avval savollarni körib çiqing, keyin matnni öqing - nimani qidirayotganingizni bilasiz.
- «Matnga köra» deyilgan savolda öz bilimingiz emas, faqat matnda aytilgan narsa töğri javob böladi.
- Sözning matndagi ma’nosi söralsa, uni şu gap içida almaştirib körib tekşiring.
- Badiiy parçada muallif, asar, qahramon va tasviriy vositalar (öxşatiş, sifatlaş, jonlantiriş) söraladi.
Yozma javobli topşiriqlar (36-44)
Bu yerda variant yöq - javobni özingiz yozasiz, şuning uçun imlo xatosi ham ballni yöqotiş xavfini tuğdiradi. Rasmiy namunadagi topşiriq turlari:
- Uç sözning har biri bilan ma’nodoş bölgan bitta söz: «bulutsiz osmon, samimiy çehra, aniq javob» - javob «oçiq».
- Gapda neçta vergul kerakligi (javob raqam bilan).
- Qöşimça yoki uslub xatosi bor sözni töğri şaklda yoziş.
- Uyuşiq bölakni yoki söz boğlanişini (tobe / teng) aniqlaş.
- Ikki gapni boğlovçi bilan boğlaş va hosil bölgan qöşma gap turini aytiş.
- Şe’riy parçada san’at nomi (masalan, tardi aks), qofiya (raviy, mutlaq yoki muqayyad qofiya), şakl (qit’a, ruboiy).
120 daqiqani qanday taqsimlaş kerak
2,5 ballik topşiriqlar (28-32) uzoqroq vaqt oladi, lekin bittasi uçta 1,1 ballik topşiriqdan köp ball beradi - ularni oxirga qoldirib, vaqt tugab qolişiga yöl qöymang. Esse uçun alohida 60 daqiqa bor, uni bu vaqtdan olmang.
| Qism | Tavsiya vaqt |
|---|---|
| 1-17 | 25-30 daqiqa |
| 18-27 (ikki matn) | 25 daqiqa |
| 28-35 | 20 daqiqa |
| 36-44 | 30-35 daqiqa |
| Tekşiriş | 10 daqiqa |
Köp uçraydigan xatolar
- Yozma javobda ikki variant yoziş («oçiq / ravşan») - faqat bitta javob söralgan.
- Gap bölagini söz turkumi bilan adaştiriş: «töldiruvçi» örniga «ot» deb yoziş.
- Qofiyada raviy sifatida butun takrorlanuvçi qismni yoziş - raviy bitta tovuş.
- Badiiy matnda muallif fikrini qahramon fikri bilan almaştiriş.
