Kimyodan Milliy sertifikatda (45 topşiriq, 150 daqiqa) 36-45 oçiq topşiriqlar deyarli hammasi hisoblaş masalasi: bitta şart, a) 1,5 ball va b) 1,7 ball, javob son bilan yoziladi. Ularning köpi uçta ğoyaga tayanadi: modda miqdori (ν = m / M), massa uluşi (ω = m(modda) / m(eritma)) va reaksiya tenglamasidagi koeffitsiyentlar nisbati. Quyida har bir masala turi töliq yeçim bilan berilgan - hisoblar qadam-baqadam tekşirilgan.
Kerakli formulalar va molyar massalar
Masalalarda odatda yaxlitlangan nisbiy atom massalari işlatiladi: H 1, C 12, N 14, O 16, Na 23, Mg 24, S 32, Cl 35,5, Ca 40, Fe 56, Zn 65. Topşiriq şartida boşqa qiymat berilsa, şuni oling.
| Kattalik | Formula |
|---|---|
| Modda miqdori | ν = m / M |
| Gaz hajmi (n.ş.) | V = ν · 22,4 l |
| Zarraçalar soni | N = ν · 6,02 · 10²³ |
| Massa uluşi | ω = m(modda) / m(eritma) · 100 % |
| Molyar konsentratsiya | C = ν / V(eritma, l) |
| Unum | η = amaliy massa / nazariy massa · 100 % |
| Nisbiy ziçlik | M = D · M(soliştirilgan gaz), masalan M = D(H₂) · 2 |
1. Modda miqdori va zarraçalar soni
Şart: 4,9 g sulfat kislota (H₂SO₄) berilgan. a) Modda miqdorini toping. b) Undagi kislorod atomlari modda miqdorini toping.
Yeçim: M(H₂SO₄) = 2 · 1 + 32 + 4 · 16 = 98 g/mol. ν = 4,9 : 98 = 0,05 mol. Bir molekulada 4 ta O atomi bor: 4 · 0,05 = 0,2 mol.
Javob: a) 0,05; b) 0,2. Molekulalar soni söralsa: 0,05 · 6,02 · 10²³ = 3,01 · 10²².
2. Gaz hajmi (normal şaroit)
Şart: normal şaroitda 11,2 l karbonat angidrid (CO₂) bor. a) Modda miqdorini toping. b) Massasini toping.
Yeçim: ν = 11,2 : 22,4 = 0,5 mol. M(CO₂) = 12 + 2 · 16 = 44 g/mol, m = 0,5 · 44 = 22 g.
Javob: a) 0,5; b) 22. Nisbiy ziçlikdan: gazning vodorodga nisbatan ziçligi 22 bölsa, M = 22 · 2 = 44 g/mol - bu CO₂ ga mos.
3. Massa uluşi, aralaştiriş va suyultiriş
- Eritma tayyorlaş: 20 g NaCl 180 g suvda eritildi. Eritma 20 + 180 = 200 g, ω = 20 : 200 = 10 %. (20 : 180 = 11,1 % - tipik xato.)
- Aralaştiriş: 200 g 10 % li va 300 g 20 % li eritma aralaştirildi. Tuz: 200 · 0,1 + 300 · 0,2 = 20 + 60 = 80 g. Eritma 500 g. ω = 80 : 500 = 16 %.
- Suyultiriş: 150 g 20 % li eritmani 12 % li qiliş uçun qança suv kerak? Tuz 150 · 0,2 = 30 g özgarmaydi. Yangi eritma 30 : 0,12 = 250 g. Suv: 250 - 150 = 100 g.
- Kristallogidrat: 24,6 g MgSO₄·7H₂O suvda eritilib, 200 g eritma tayyorlandi. M = 24 + 32 + 64 + 7 · 18 = 246 g/mol, ν = 0,1 mol, MgSO₄: 0,1 · 120 = 12 g. ω = 12 : 200 = 6 %.
4. Molyar konsentratsiya
Şart: 8 g natriy gidroksid (NaOH) suvda eritilib, 500 ml eritma tayyorlandi. a) NaOH modda miqdorini toping. b) Eritmaning molyar konsentratsiyasini (mol/l) toping.
Yeçim: M(NaOH) = 23 + 16 + 1 = 40 g/mol, ν = 8 : 40 = 0,2 mol. V = 500 ml = 0,5 l. C = 0,2 : 0,5 = 0,4 mol/l.
Javob: a) 0,2; b) 0,4. Eng köp xato - hajmni ml da qoldiriş (0,2 : 500).
5. Reaksiya tenglamasi böyiça masala
Şart: 13 g rux möl miqdordagi xlorid kislota bilan reaksiyaga kiriştirildi. a) Ajralgan vodorod hajmini (l, n.ş.) toping. b) Sarflangan 7,3 % li xlorid kislota eritmasi massasini (g) toping.
Yeçim: Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂. ν(Zn) = 13 : 65 = 0,2 mol. ν(H₂) = ν(Zn) = 0,2 mol, V = 0,2 · 22,4 = 4,48 l. ν(HCl) = 2 · 0,2 = 0,4 mol, m(HCl) = 0,4 · 36,5 = 14,6 g. Eritma: 14,6 : 0,073 = 200 g.
Javob: a) 4,48; b) 200.
6. Ortiqça modda va unum
- Ortiqça: 4 g vodorod va 48 g kislorod reaksiyaga kiriştirildi. 2H₂ + O₂ → 2H₂O. ν(H₂) = 4 : 2 = 2 mol, ν(O₂) = 48 : 32 = 1,5 mol. 2 mol H₂ ga 1 mol O₂ kerak - kislorod 0,5 mol ortiqça. Suv H₂ böyiça: 2 mol = 36 g.
- Qoida: hisob har doim kam (töliq sarflanadigan) modda böyiça olib boriladi.
- Unum: 50 g CaCO₃ qizdirilganda 25,2 g CaO olindi. CaCO₃ → CaO + CO₂. ν(CaCO₃) = 50 : 100 = 0,5 mol, nazariy CaO 0,5 · 56 = 28 g. η = 25,2 : 28 = 0,9 = 90 %.
- Element massa uluşi: Fe₂O₃ da temir 2 · 56 = 112, M = 112 + 48 = 160, ω(Fe) = 112 : 160 = 70 %.
Javob yoziş va tipik xatolar
- Faqat söralgan kattalikni, söralgan birlikda yozing: hajm l da, massa g da, foiz söralsa - foiz.
- Önli kasr vergul bilan: 4,48. Trylab’da 4.48 ham qabul qilinadi.
- Tenglamani tenglaştirmasdan hisoblamang - koeffitsiyentlar nisbati butun javobni belgilaydi.
- Eritma massasi = erigan modda + suv; çökma yoki gaz çiqsa, eritma massasidan ayiriladi.
- Molyar konsentratsiyada hajm litrda, massa uluşida esa massa grammda bölişi kerak.
- Har bir javobni teskari tekşiring: masalan, 200 g 7,3 % li eritmada 14,6 g HCl borligini qayta hisoblang.
