Tarixdan Milliy sertifikatda (45 topşiriq, 90 daqiqa) sanalar uç xil körinişda söraladi: voqealarni xronologik tartibga qöyiş, manbadan olingan parçadagi hukmdor yoki voqeani aniqlab, unga oid töğri fikrlarni tanlaş, va oçiq a/b topşiriqlarda yil yoki nomni özingiz yoziş. Bu topşiriqlarni yeçiş uçun yuzlab yilni alohida yodlaş emas, har bir davr uçun 10-15 ta tayanç sanadan iborat zanjir kerak. Quyida har bir topşiriq turi, yeçilgan misollar va köp uçraydigan xatolar.
Sanalar qayerda va qança ball beradi
1-22 siyosiy tarix, 23-29 ijtimoiy-iqtisodiy tarix, 30-32 madaniyat. Özbekiston tarixi va jahon tarixi aralaş keladi. 3,2 ballik topşiriqlarning köpi aynan bir neça sana yoki belgini birlaştiradigan topşiriqlardir.
| Topşiriqlar | Turi | Ball |
|---|---|---|
| 1-32 | Bitta javobli test: xronologiya, manba, töğri fikrlar, sabab-natija | 10 ta 1,3 + 15 ta 2,2 + 7 ta 3,2 |
| 33-35 | Moslaştiriş (voqea - sana, şaxs - davlat) | har biri 2,2 |
| 36, 40-45 | Oçiq a/b: yil, nom, atama | 1,1 + 1,1 |
| 37-39 | Oçiq a/b, murakkabroq | 1,5 + 1,7 |
Xronologik tartib topşiriqlari
Odatda 4-6 ta voqea berilib, töğri ketma-ketlik söraladi. Javob variantlari ataylab bir-biriga yaqin tuziladi: köpinça faqat ikki qöşni voqea almaştirilgan böladi.
- Har bir voqea yoniga yilni (yoki asrni) yozing, keyin tartiblang - kallada tartiblamang.
- Eng işonçli birinçi va oxirgi voqeani toping: bu variantlarning yarmini darhol çiqarib taşlaydi.
- Misol: Rimda respublika (mil. avv. 509), Marafon jangi (490), Peloponnes uruşi boşlanişi (431), Gavgamela jangi (331), Karfagenning vayron qilinişi (146), Spartak qözğoloni (73). Eng köp xato - 509 va 490 ni almaştiriş.
- Misol: Tohiriylar davlati (821), Nasr ibn Ahmadga Movarounnahr yorliği (875), Mahmud Ğaznaviy taxtga (998), Qoraxoniylar Buxoroni egallaşi (999), Malikşoh Samarqandda (1089). 998 va 999 bir yil farq qiladi - aynan şu juft tuzoq böladi.
Miloddan avvalgi sanalar va asrlar
- Miloddan avvalgi sanalarda katta son - oldinroq: mil. avv. 509 mil. avv. 490 dan oldin.
- Asrni topiş: yilning yuzliklariga 1 qöşing. 1040-yil - XI asr, 1924-yil - XX asr. Yuzlik aniq bölsa (1500), u oldingi asrga kiradi: 1500 - XV asr.
- Mil. avv. 331 - mil. avv. IV asr. Mil. avv. asrlarda ham xuddi şu qoida.
- Ikki sana orasidagi yillar: milodiy va mil. avv. sanalar orasida 0-yil yöq. Mil. avv. 49 dan milodiy 1 gaça - 49 yil.
Tarixiy manba bilan işlaş
Topşiriqda manbadan parça beriladi va undagi şaxs yoki voqeaga oid töğri fikrlar söraladi. Avval parçadagi kalit belgilarni ajrating: asr, joy, unvon, maşhur ibora.
Misol: «“Toki men tirik ekanman, Buxoro viloyatining devori men bölaman”, - deb, u Buxoro vohasini örab turgan devorni tiklaşdan voz keçdi» (X asr manbasidan). Bu - Ismoil Somoniy. Unga oid töğri fikrlar: 892-907-yillarda hukmronlik qilgan; 900-yilda Balx yaqinida safforiy Amr ibn Laysni yenggan; maqbarasi Buxoroda.
Tuzoq fikrlar: «Buxoroda Mir Arab madrasasini qurdirgan» - bu XVI asr inşooti; «999-yilda Qoraxoniylarga taslim bölgan» - bu sulolaning keyingi, oxirgi davri. Sana bitta fikrni boşqa davrga ötkazib qöyadi.
«Töğri fikrlar» va kombinatsiya topşiriqlari
- 5-6 ta fikr berilib, töğrilarining raqamlari söraladi («1, 2, 3»). Har bir fikrni alohida «ha / yöq» deb belgilang.
- Bitta işonçli «yöq» topilsa, şu raqam bor barça variantlar çiqib ketadi.
- Eyler-Venn topşiriqlarida (faqat A ga, faqat B ga, ikkalasiga xos) avval «ikkalasiga» xos belgilarni toping - ular odatda eng kam.
- Moslaştirişda (33-35) eng aniq juftdan boşlang: qolgan variantlar kamayadi.
Oçiq topşiriqlar: yil va nom yoziş
- Şart bitta voqeani tasvirlaydi, a) va b) unga oid ikki savol. Masalan: «1040-yilda Marv yaqinida saljuqiylar Ğaznaviy Mas’ud qöşinini tor-mor etdi. a) Jang nomi? - Dandanakon. b) Ğolib saljuqiy boşliqlardan biri? - Tuğrulbek (yoki Çağribek).»
- Yilni raqam bilan yozing (1924), «yil» sözisiz ham böladi.
- Nom va atamani adabiy şaklda yozing: «Qutadğu bilig», «vaqf», «amlok».
- Bandlar alohida baholanadi: b) ni bilmasangiz ham a) ni yozing.
Sanalarni qanday yodlaş kerak
- Davr jadvali: har bir davr (qadimgi davr, örta asrlar, xonliklar, XIX asr, XX asr, mustaqillik) uçun 10-15 ta tayanç sana.
- Zanjir: sabab - voqea - natija. 1924-yil milliy-hududiy çegaralaş → Özbekiston SSR tuziladi → 1925-1930-yillarda poytaxt Samarqand, 1930-yildan Toşkent.
- Parallel: bir xil asrdagi Özbekiston va jahon voqealarini yonma-yon yozing.
- Takrorlaş: sanalarni kartoçkaga yozib, 1-3-7 kun oralatib qaytaring.
- Mock testdan keyin xato qilgan har bir sanani jadvalingizga qöşing.
90 daqiqaga reja
45 topşiriqqa 90 daqiqa - bittasiga örtaça 2 daqiqa. Xronologiya va manba topşiriqlariga 3 daqiqagaça ketişi mumkin, oddiy faktik savolga esa 1 daqiqa yetadi. 1-35 ga 55-60 daqiqa, oçiq 36-45 ga 20-25 daqiqa, tekşirişga 5-10 daqiqa qoldiring.
