Geografiyadan Milliy sertifikat imtihoni 45 topşiriqdan iborat va 150 daqiqa davom etadi: 1-32 bitta javobli test (1,3, 2,2 yoki 3,2 ball), 33-35 moslaştiriş (2,2 ball), 36-45 javobi söz yoki son bilan yoziladigan oçiq a/b topşiriqlar. Jami 100 xom ball. Ballarning katta qismi faqat yodlaş bilan emas, xarita masştabi, vaqt farqi, balandlik böyiça harorat va bosim, aholi ziçligi kabi hisoblaşlar orqali olinadi. Quyida tuziliş, mavzular va har bir hisoblaş turining yeçilgan misoli.
Imtihon tuzilişi
Format Bilim va malakalarni baholaş agentligining geografiya böyiça test spetsifikatsiyasi va namunaviy variantiga asoslangan.
| Topşiriqlar | Turi | Ball |
|---|---|---|
| 1-32 | Bitta javobli test: 10 tasi 1,3, 18 tasi 2,2, 4 tasi 3,2 ball | 65,4 |
| 33-35 | Moslaştiriş: bitta umumiy röyxatdan (A-F) javob tanlanadi | 3 × 2,2 = 6,6 |
| 36-39, 43, 44 | Oçiq a/b, murakkabroq | a) 1,5 + b) 1,7 |
| 40-42, 45 | Oçiq a/b, qisqa javob | a) 1,1 + b) 1,1 |
| Jami | 45 topşiriq, 150 daqiqa | 100 |
Qaysi mavzular tuşadi
Spetsifikatsiyada har bir topşiriq örni ma’lum mavzuga biriktirilgan. Tabiiy va iqtisodiy geografiya aralaş keladi:
- Geografiya tarixi va geografik xaritalar: kaşfiyotlar xronologiyasi, masştab, koordinatalar, vaqt mintaqalari.
- Geografik qobiq: atmosfera qatlamlari, harorat va bosim, şamollar, iqlim turlari, gidrosfera.
- Materiklar va okeanlar: relyef, iqlim, tabiat zonalari, daryo va köllar, okean oqimlari.
- Örta Osiyo va Özbekiston tabiati: relyef, iqlim, suv resurslari, tabiat zonalari.
- Tabiiy resurslar va geoekologiya: foydali qazilmalar, resurslar bilan ta’minlanganlik, ekologik muammolar.
- Aholi geografiyasi: aholi soni, ziçlik, tabiiy ösiş, urbanizatsiya, migratsiya.
- Jahon xöjaligi va Özbekiston iqtisodiyoti: tarmoqlar, joylaşuv omillari, transport, savdo.
Masştab va masofa
Masştab 1:2 500 000 bölsa, 1 sm xaritada 2 500 000 sm = 25 km joyga teng. Ikki şahar orasi xaritada 10,6 sm bölsa, joyda 10,6 × 25 = 265 km.
Maydon söralsa, avval tomonlarni km ga ötkazing, keyin köpaytiring. 1:50 000 masştabda 4 sm × 2 sm dala: 1 sm = 0,5 km, tomonlar 2 km va 1 km, maydon 2 km². Eng köp xato - xaritadagi sm² ni çiziqli masştabga köpaytiriş.
Vaqt va uzunlik
- Yer 24 soatda 360° aylanadi: 15° = 1 soat, 1° = 4 daqiqa.
- Şarqdagi nuqtada vaqt oldinda, ğarbdagisida orqada.
- Misol: A nuqta 45° şarqiy, B nuqta 75° şarqiy uzunlikda. A da mahalliy vaqt 10:00 bölsa, B da 30° × 4 = 120 daqiqa oldinda, ya’ni 12:00.
- Mintaqa vaqti mintaqaning örta meridiani böyiça olinadi. Özbekiston mintaqasining örta meridiani - 75°.
Harorat va bosim balandlik böyiça
- Troposferada har 1000 m kötarilganda harorat taxminan 6 °C ga pasayadi. Misol: 600 m balandlikda +27 °C, 3100 m dagi dovonda: farq 2500 m, 2,5 × 6 = 15 °C, javob +12 °C.
- Har 10,5 m kötarilganda bosim taxminan 1 mm simob ustuniga pasayadi. Misol: 200 m da 742 mm, 1250 m da: farq 1050 m, 1050 : 10,5 = 100 mm, javob 642 mm.
- Diqqat: masalada balandlik dengiz sathidan berilgan bölsa, boşlanğiç nuqtaning balandligini ayirişni unutmang.
Aholi ziçligi va tabiiy ösiş
- Ziçlik = aholi soni : maydon. 3 600 000 kişi va 12 000 km²: 300 kişi/km².
- Tabiiy ösiş (‰) = tuğiliş (‰) - ölim (‰). Tuğiliş 24 ‰, ölim 5 ‰ bölsa, tabiiy ösiş 19 ‰.
- Yillik ösiş soni: 2 000 000 kişilik aholida 19 ‰ = 2 000 000 × 19 : 1000 = 38 000 kişi.
- Promille (‰) va foiz (%) ni adaştirmang: 19 ‰ = 1,9 %.
Oçiq topşiriqlarda javob yoziş
- a) va b) bandlar alohida baholanadi: b) qiyin bölsa ham a) ni albatta yozing.
- Odatda b) band a) ning natijasiga tayanadi - a) ni yeçgaç natijani tekşirib, keyin b) ga öting.
- Javobni söralgan birlikda yozing: km, km², °C, mm, soat:daqiqa.
- Söz bilan javob (daryo, şahar, atama) adabiy yozilişda bölsin.
Tayyorgarlik rejasi
- Har kuni 15-20 daqiqa xarita bilan işlang: materiklar, okeanlar, Özbekiston viloyatlari, yirik daryolar va toğlar.
- Hisoblaş turlarini (masştab, vaqt, harorat, bosim, ziçlik) alohida daftarga formulasi va bittadan misoli bilan yozing.
- Haftasiga bitta töliq variantni 150 daqiqada yeçing va xatolarni mavzu böyiça belgilang.
- Iqtisodiy geografiyada sabab-natijani örganing: korxona nima uçun aynan şu yerda joylaşgan (xomaşyo, suv, energiya, transport, işçi kuçi).
